Vriend en gangmaker

Om je in Noord Nederland, ter ere van zijn 80� jaar op aarde, nog eens af te vragen wie Jan van Loon is en wat hij vertegenwoordigt, is lichtelijk absurd. In de Noordelijke kunstenaarswereld is vanan Loon een grootheid. Daarbuiten een bekende Groninger, geboren in Harlingen. Dus gezien de plek van zijn eerste ademtocht is hij een Fries. Maar daarna ook een Drenth. In die provincie vol echte, gewone mensen te midden van prachtige maar bescheiden landschappen werkte van Loon het overgrote deel van zijn kunstenaarsbestaan. Maar hij heeft niet de natuur van een Drent. Wie naar zijn karakter kijkt zegt daar staat een Groninger. Een man die weet wat hij wil, die direct is op een prettige manier, niet lang van stof als het gaat om zakelijke onderwerpen, maar ook iemand die boeiend kan vertellen als hij onder vrienden is. Daar voelt hij zich thuis, onder zijn kunstvrienden. Onder hen is hij de gangmaker, nog steeds. Wie zijn vrienden zijn? De schilders, vaak ook collega leermeesters. Zijn vele studenten, de conservatoren, de galeriehouders en de lange stoet kopers. Ze kennen hem allemaal en houden van hem.

Leermeester

Net als het telwoord tachtig is ook 'leermeester' zo'n doorwrocht, grijs woord uit oude eeuwen. Jan van Loon is het type kunstschilder wie het leermeesterschap past als een oude vertrouwde jas. Zeker, zijn leerlingen moesten drommels goed weten hoe botten en spieren zich op het doek dienen te gedragen, maar buiten die vakmatige feiten weet hij precies wat er echt toe doet. Talent. Het oog van de echte leermeester wil in een nog aarzelende kwaststreek het nieuwe talent herkennen. Om hem of haar vervolgens te begeleiden, het vak voor te doen en om aan te moedigen, kritisch maar opbouwend. Van Loon geeft les alsof hij adem haalt, met volle teugen. Hij was leermeester aan middelbare scholen in de Randstad, de Vrije Universiteit in Amsterdam en aan de Academie Minerva in Groningen. Nadat ook deze academie in 1993 de figuratie in de ban deed ten gunste van het concept, stonden van Loon en zijn kompanen op straat. Om in de leemte in het kunstonderwijs te voorzien, staken ze de koppen bij elkaar en richtten in 2005 de Klassieke Academie voor Beeldende Kunst in Groningen op. Daar zette van Loon zijn loopbaan als leermeester voort alsof er niets gebeurd was. Veel eindexamenkandidaten kozen hem als begeleider. Niet alleen omdat ze zijn losse, krachtige manier van schilderen bewonderden; wat vooral telde was dat ze hem waardeerden als positief kritisch kunstenaar. Begin januari 2018 gaf Jan van Loon zijn laatste les. Geen ruchtbaarheid, impulsief. Hij wil meer tijd om te schilderen. Typisch Jan.

Figuratie door impressie

Wie Jan van Loon op de man af zou vragen, wat ben je, beeldend kunstenaar of schilder, krijgt te horen 'ik ben schilder'. Nuchter. Geen flauwekul. Van Loon heeft zich altijd aan zijn eigen route gehouden. Hij zocht langs het pad van figuratie met een diepere gelaagdheid. Altijd naar de waarneming, snel werkend om niet de frisse kracht van het moment te verliezen. Het heet dan dat zijn werk een impressionistische inslag heeft: Jan van Loon is in zekere zin ook conservatief. Als schilder, opgeleid onder de strenge wetten van de kunstacademies, huldigt hij het standpunt dat je naar de waarneming moet schilderen. Dat scherpt de blik en verhoogt de kans op een impulsieve rake schets waardoor een kunstwerk er plotseling zo boven uit kan springen. Die snelheid van werken zie je in vrijwel al zijn schilderijen terug. Eerst het schetsmatig opbrengen van grote partijen. En dan met een paar rake toetsen precies dat weergeven wat van belang is. Over zijn favoriete palet bestaat geen misverstand. Gedempte kleuren, grijzen, vaak donker van toon. Zoek maar eens naar volle primaire kleuren in zijn werk, je vindt ze slechts bij hoge uitzondering. Van Loon houdt ook niet van trucjes om het werk even een prettig zetje te geven bij plaatjeskijkers. Het past precies bij zijn karakter. Van Loon is de zoeker, die altijd last heeft gehouden (of was dat nou net die zo bepalende drijvende kracht?) van zijn niet weg te branden calvinistische inslag. Hoe nuchter hij ook mag zijn, van Loon zoekt graag het avontuur. Hij is dan de man die verre oorden opzoekt om nieuwe beelden op het netvlies, en vervolgens op het doek te krijgen. Naast Noord Nederland, en dan vooral de Waddenzee, is Tenerife belangrijk geworden voor zijn oeuvre. In zijn eigen nederzetting op de flanken van de vulkaan de Teide krijg je nou eenmaal heel andere visuele indrukken dan ergens in Drenthe. Het licht, ter hoogte van Marokko, nestelt zich warm in zijn schilderijen. De 'barranco's' zijn even belangrijk geworden als zijn waddenschilderijen.

Het verhaal

Aan de orde is de vraag of Jan van Loon echt alleen maar naar de waarneming schildert. Hij heeft dat heel lang beweerd. Hij heeft zichzelf heel lang niet toegestaan om te erkennen dat het zoeken naar beelden voor hem evenzeer het zoeken is naar antwoorden op levensvragen. En toch, terugkijkend, zit dat al vanaf het begin in zijn werk. Kijk maar eens naar de serie 'Gevangenen' van 1965 (blz.25). Voel de pijn, de eenzaamheid, de kou. Lees in zijn vroege werk het grote indringende verhaal van mensen met een geestelijke beperking. Samengevat in Samen uit 1989: zes mensen samen in een kamer maar oh, zo alleen. In 1995 volgen zijn Icarus-schilderijen (blz.37). Zij die de hoogte van de zon zoeken vallen uit de hemel. Het waddenschilderij 'Waar zijn wij' (blz.30) kwam tot stand in 2007. En recent: 'Gekooid engeltje' (boven). Hoe hard hij het ook altijd ontkend heeft, het is niet te missen. Ook als psycholoog van de koude grond, kun je niet anders dan constateren dat Van Loon in zijn werk altijd heeft gezocht naar antwoorden. In het nieuwe millennium komt Jan van Loon, schoorvoetend, steeds meer tot het besef dat hij wel degelijk een verhalenverteller is. Wat hij lang heeft afgedaan als flauwekul - een schilder werkt immers voor het kijkplezier van anderen - wordt op het retrospectieve deel van zijn het levenspad steeds manifester. Hij heeft zich, naast het Drents Schildersgenootschap en de Noordelijke aquarellisten, aangesloten bij de Quasi Realisten. Een podium dat het hem mogelijk maakt om er voor uit te komen dat veel van zijn werk een existentialistische inslag heeft. Om het beeld dat van Loon zichzelf en ons voorhield bij te stellen, kun je het beste opnieuw de route langs zijn duizenden schilderijen afleggen. Doe er lang over en geniet. Lees zijn schilderijen met een nieuwe blik. Dan weten hij en wij het. Van Loon schilderde de grote natuur, de schepping, en hij schilderde daarin de menselijke zoektocht naar de reden van bestaan.

Nog lang niet klaar

Jan van Loon. Wat moet je nog meer zeggen over de nestor van de Drentse schilders? Herhalen hoe belangrijk hij is geweest voor de noordelijke kunstwereld? Veel belangrijker is de vraag wat er nog te doen valt? Dat is een opgave die ook Jan van Loon zichzelf stelt. Hij zit nog vol plannen, is nog lang niet klaar. Er valt nog zoveel te maken in de resterende dagen dat zijn zon schijnt. Wat is het dan toch heerlijk om te weten dat een schildershand het pas af laat weten als zijn baas dood is. Laat dat alsjeblieft nog jaren duren.

Peter Tholen
vriend en collega