Jan van Loon is nog een echte schilder. Zijn verhaal is het verhaal van de verf. Als het anders is, zoals hij wel om zich heen ziet, vindt hij het al gauw aanstellerij. Je schildert immers wat je ziet. Zijn atelier is nog een echt schildersatelier vol met als vanzelf gegroeide stillevens en flarden Kees Verwey.
Jan werkt naar de waarneming, hij vertrouwt uitsluitend op zijn oog en zijn hand. In zijn atelier zien we nog een Co Westerikachtig doek, de close up van een hoofd, liggend in het gras, een lange pluim steekt uit de mond, op de achtergrond valt een complete stad in elkaar. De strijd tussen cultuur en natuur is lange tijd onderwerp bij Jan van Loon geweest. Als je hem vraagt met wie hij het meeste gemeen heeft, met Jozef Israëls of met diens zoon Isaac, dan kiest hij voor Jozef. Isaac is in zijn ogen te oppervlakkig, te makkelijk, te mondain. Bij Jozef ging het om de eerlijkheid, het schilderachtige, de kleuren, misschien wel het engagement, de ernst van het leven. Over dat laatste kan Jan van Loon graag filosoferen, over vragen als wie wij zijn, waar wij heen gaan, het raadsel van de dingen. Dat houdt hem bezig, dat schildert hij niet, zegt hij. Je kijkt naar zijn strandgezichten, zijn ontelbare portretten, zijn naakten en je hebt de neiging dat te beamen. Hoogstens komt de ernst van de dingen aan de orde in de gedekte kleuren, de bruinen, de grijstonen, de eenvoud.

Maar achter hem op de bank hangt een groot doek met daarop een groepje mensen op een strand. Ze lopen langs de vloedlijn, over een stukje wad, gearmd, lezend. De man vooraan is een schilder. Dat zie je aan het penseel in zijn hand. Hij kijkt omhoog. Achter de wandelaars daalt een enorme wolk op de aarde, je hoort bijna het lawaai dat het geeft, een donderend geraas. De wandelaars en ook de schilder lijken het allemaal niet op te merken. Zij leven in hun eigen werkelijkheid, los van het feitelijke gebeuren. Jan van Loon is een agnost, iemand die vermoedens heeft, maar het niet weet. In de zeventiger-tachtiger jaren was dat nog anders. De kunstenaars die in Zwiggelte bij elkaar kwamen in zijn boerderij om te debatteren over kunst, waren overtuigde christenen. Zij zochten naar het verband tussen hun levensvisie en hun werk. Als je dat weet, kijk je anders naar de vele kustlandschappen die Jan van Loon in Europa maakte. Die ademen dezelfde atmosfeer, daar raken hemel en aarde elkaar ook voortdurend, dat zijn de plaatsen die nog aan het begin van de Schepping lijken te staan, toen de aarde nog woest en leeg was. Er hangt een verwachting in de luchten van Jan van Loon. Het kan goed gaan, het kan fout gaan, maar er staat iets te gebeuren.

Wat kan ons redden? Kunst is nodig tegen de rottigheid', heeft hij wel gezegd. Hij bedoelt de rottigheid in de wereld. Kunst, schoonheid en cultuur werpen daartegen een dam op, al moet het met moeite worden verworven. Iedereen leeft maar wat, wie kijkt er nog naar buiten? Wie ziet dagelijks hoe de natuur zichzelf schildert, hoe het drama van licht en donker, aarde en hemel zich voltrekt? Het heeft een betekenis, maar welke? Het schilderij met de strandwandelaars heet De Dromers. Toch een schilderij met een verhaal? Ja, en het staat niet alleen. In totaal zijn er vier van zulke schilderijen, recent gemaakt, vol betekenis. Ze zijn aan elkaar verwant door hun grijstonen, de grote, lege ruimte met water en land, met of zonder mensen. Ze hebben zelfs verhalende titels, zoals Waar zijn wij? of Zoeken of De Dromers. In Waar zijn wij? worstelen zeven mensen op een strand tegen de mistflarden die hen het zicht ontnemen. Waar zijn we, in godsnaam? Het is een sleutelschilderij, het gaat over hoe we in ons leven rondtasten en niets zien, hoe kwetsbaar we zijn, zelfs al zijn we met z'n zevenen. Hoe nietig, vergeleken bij de immense natuurkrachten. En dan, als vierde in deze onbedoelde serie, Het Wad. Een leeg strand, de zee, een eindeloze wolkenlucht. We kijken hier niet, naar andere mensen, hier zijn we zelf toeschouwer. Staande voor dit doek beschouwen we het raadsel van de dingen. Als in een donkere spiegel.